I. Streszczenie projektu
Projekt ustawy przewiduje możliwość wprowadzenia – w drodze rozporządzenia Rady Ministrów – czasowego (do 12 miesięcy, z możliwością przedłużenia) zakazu wjazdu na terytorium RP wobec obywateli państw trzecich (spoza UE, EFTA i Szwajcarii), jeżeli ich pobyt może:
- zagrażać bezpieczeństwu państwa,
- zakłócać porządek publiczny,
- stanowić zagrożenie dla zdrowia publicznego,
- wynikać z realizacji zobowiązań międzynarodowych.
Kompetencje w zakresie weryfikacji wjazdu i stosowania natychmiastowego wydalenia mają zostać przekazane Straży Granicznej.
II. Kluczowe zarzuty merytoryczne i prawne
1. Zbiorowa penalizacja ze względu na obywatelstwo
Projekt przewiduje generalny zakaz wjazdu całych grup osób wyłącznie ze względu na przynależność państwową, co:
- narusza art. 32 Konstytucji RP (zasada równości wobec prawa),
- stoi w sprzeczności z art. 14 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (zakaz dyskryminacji),
- łamie art. 21 Karty Praw Podstawowych UE (zakaz dyskryminacji ze względu na narodowość).
2. Brak indywidualnej oceny i uznaniowość
Zamiast decyzji podejmowanych na podstawie konkretnych okoliczności (jak w obowiązującej ustawie o cudzoziemcach), proponowane rozwiązania pozbawiają cudzoziemców prawa do indywidualnej oceny, co:
- narusza zasady państwa prawa i sprawiedliwości proceduralnej,
- prowadzi do praktyki zbiorowego wykluczenia, zakazanej m.in. przez art. 4 Protokołu 4 EKPC.
3. Nieprecyzyjne pojęcia i ryzyko nadużyć
Użyte w projekcie sformułowania takie jak „zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa” czy „porządek publiczny” są:
- niezdefiniowane i mogą być interpretowane arbitralnie,
- podatne na instrumentalizację polityczną i selektywne stosowanie wobec osób niewygodnych lub stygmatyzowanych.
4. Iluzoryczne gwarancje proceduralne
Choć projekt formalnie przewiduje możliwość odwołania, w rzeczywistości:
- odwołanie nie wstrzymuje wydalenia,
- decyzja może być ogłoszona ustnie,
- brak jest realnego dostępu do obrońcy i tłumacza.
To narusza prawo do skutecznego środka odwoławczego (art. 13 EKPC, art. 47 Karty Praw Podstawowych UE) oraz zasady uczciwej procedury.
5. Rozporządzenie jako źródło ograniczeń praw
Lista obywateli objętych zakazem ma być określana w rozporządzeniu. Tymczasem, jak słusznie zauważa Stowarzyszenie Nomada, ograniczenia wolności i praw mogą być wprowadzane wyłącznie w ustawie (art. 31 ust. 3 Konstytucji).
6. Mechanizm „natychmiastowego wydalenia” bez kontroli sądu
Projekt przewiduje, że Straż Graniczna może wydalić osobę natychmiastowo – tylko na podstawie podejrzenia i bez decyzji sądu. W kontekście ochrony praw człowieka jest to mechanizm jawnie niekonstytucyjny i represyjny.
III. Ryzyka systemowe
- Erozja rządów prawa – projekt wpisuje się w szerszy trend rozmywania gwarancji konstytucyjnych poprzez akty wykonawcze.
- Naruszenie prawa UE – m.in. przez obchodzenie zasad wspólnego systemu azylowego, zasady non-refoulement i zakaz zbiorowych wydaleń.
- Zamrożenie prawa do azylu – projekt może skutkować odmową wjazdu osobom, które mają prawo ubiegać się o ochronę międzynarodową.
- Stygmatyzacja i wzmacnianie ksenofobii – retoryka projektu i jego uzasadnienie odwołuje się do teorii zagrożenia i „przerzutu migrantów”, co legitymizuje dyskryminację i przemoc.
IV. Rekomendacje
- Wycofanie projektu ustawy w obecnym kształcie, jako sprzecznego z Konstytucją RP, prawem UE i standardami praw człowieka.
- Wzmocnienie istniejących mechanizmów kontroli granicznej na podstawie obowiązującej ustawy o cudzoziemcach, z zachowaniem standardów indywidualizacji decyzji.
- Przeprowadzenie niezależnej analizy ryzyk prawnych i konstytucyjnych przez Biuro Analiz Sejmowych, RPO i organizacje eksperckie.
- Upublicznienie pełnych danych i analiz, które rzekomo uzasadniają potrzebę nowelizacji – obecne uzasadnienie opiera się na publicystyce, nie faktach.
- Zainicjowanie konsultacji społecznych i międzyresortowych z udziałem organizacji praw człowieka, środowisk prawniczych i przedstawicieli społeczności migranckich.
V. Konkluzja
Projekt ustawy RPW/22187/2025 jest poważnym zagrożeniem dla porządku konstytucyjnego, praw człowieka i międzynarodowego wizerunku Polski. Opiera się na fałszywej diagnozie problemu, proponuje środki o charakterze zbiorowym i represyjnym, oraz ignoruje fundamenty demokratycznego państwa prawa.
Apelujemy o jego odrzucenie oraz o refleksję nad rzeczywistymi wyzwaniami polityki migracyjnej – w duchu poszanowania praw człowieka, konstytucji i prawa europejskiego.
